Over kinderen, hun psychische problemen, hun ouders en hun behandelaars.

Wachtlijsten: simpel? Neen!

Sinds de transitie van de jeugdhulp naar de gemeenten is de aandacht voor wachtlijsten en wachttijden toegenomen. Zowel in de media als bij de inkopers en de aanbieders van zorg. De discussie over wachtlijsten gaat uit van een simpel concept: een kind wacht op zorg – en dat is ongewenst. Toch is de werkelijkheid complexer dan dat; en de oplossing ook.

Wat is een wachtlijst?

transitie jeugdzorgUitleg over wat wachtlijsten zijn, lijkt niet nodig. Iedereen heeft daar immers een begrip van: een kind moet wachten tot het aan de beurt is om in behandeling te komen. Toch is de werkelijkheid complexer. Een gespecialiseerde instelling als de Bascule heeft om te beginnen niet één wachtlijst, maar een wachtlijst per specialistisch programma. Omdat we verschillende specialistische programma’s hebben, komen niet alle aangemelde cliënten op dezelfde wachtlijst. Een jongere die zich aanmeldt voor klinische opname voor een ernstige eetstoornis heeft behandeling nodig van een ander team, dan een kind dat dagbehandeling nodig heeft voor autisme in combinatie met een gedragsstoornis. De doorlooptijden van behandelingen zijn verschillend, de capaciteit per team verschilt en het aantal aanmeldingen voor een programma wisselt in de tijd. Dus hebben we voor verschillende behandelingen, verschillende wachtlijsten en wachttijden.

Daarnaast hebben we ook nog “interne” wachtlijsten. Bijvoorbeeld als een jongere ambulant in behandeling is voor een ernstige dwangstoornis, maar na enige tijd het toch nodig blijkt een periode intensiever te behandelen op dagbehandeling of kliniek. De totale wachtlijst voor die kliniek is dan de optelsom van de cliënten die van buitenaf (via een andere jeugd-ggz-aanbieder) meteen voor klinische opname bij de Bascule komen en de cliënten die ambulant in behandeling zijn en waarvoor in tweede instantie een klinische opname nodig blijkt. De vraag hoe lang onze wachttijden zijn, is dus niet met een simpel getal te beantwoorden. Op de website van de Bascule staan daarom de wachttijden per zorgprogramma vermeld en apart voor ambulant, dagbehandeling en kliniek.

Waarom is de aandacht voor wachtlijsten toegenomen?

Wachtlijsten in de gespecialiseerde kinder- en jeugdpsychiatrie zijn niet nieuw; toch is de aandacht hiervoor om een aantal redenen sterk toegenomen. De eerste is dat de gemeenten verantwoordelijk zijn geworden voor de hele jeugdhulp; zij voelen politieke druk vanuit burgers en gemeenteraden, die het wachten op zorg door kinderen en jongeren ongewenst vinden. De zorgverzekeraars hadden een veel grotere afstand ten opzichte van de burger dan de gemeenten en ondervonden die druk dus minder. Dat leidt ertoe dat de acceptatie van wachttijden en wachtlijsten is afgenomen. De tweede reden is dat bij de transitie van de jeugdhulp naar de gemeenten een forse bezuiniging is opgelegd. Dat leidde bij veel instellingen, belangengroeperingen en burgers/cliënten tot de angst dat de wachtlijsten door die bezuinigingen zouden “exploderen”. Daardoor was iedereen bij de start van het nieuwe jaar erg alert op die wachtlijsten. En waar je naar op zoek bent, dat vind je ook eerder. Ten derde is er door die bezuinigingen ook echt iets gebeurd. Er is minder geld beschikbaar en van dat mindere geld zijn ook nog wijkteams opgezet voor de minder complexe problematiek. Maar het totaal aantal kinderen en jongeren met heel ernstige psychiatrische problematiek is over de jaren heen ongeveer stabiel. Dus vroeger of later komen ze toch bij de gespecialiseerde instellingen aan de deur. En dan wordt voelbaar dat om die wijkteams te kunnen financieren, er bovenop de algemene bezuiniging, nog meer bezuinigd is op de gespecialiseerde zorg. In totaal leidt dat tot een fors kleinere behandelcapaciteit in de specialistische teams; bij de Bascule zo’n 20% minder dan in 2014. Ten slotte is er binnen de Bascule ook een interne oorzaak: we hebben dit voorjaar een nieuw elektronisch patiëntendossier moeten implementeren (het oude was niet transitie-proof) en dat is met zoveel problemen gepaard gegaan dat behandelaren tijdelijk minder cliënten hebben kunnen behandelen dan in een normale situatie.

Hoe werken we aan oplossingen voor wachtlijsten?

Uiteraard kunnen we best iets doen aan die wachtlijsten en wachttijden. Ten eerste nemen we kinderen en jongeren met minder complexe problematiek niet meer aan en laten ze dus niet op de wachtlijst toe. De wijkteams kunnen hen behandelen, of de collega-instellingen en vrijgevestigden met een meer generalistisch profiel. We gaan daarin zelfs zo ver dat we op verzoek van de gemeenten in de regio Amsterdam/Amstelland met onze “conculega’s” onze wachtlijsten hebben doorgenomen op cliënten die zij ook zouden kunnen behandelen. Die benaderen wij dan met de vraag of zij akkoord zijn dat zij behandeling krijgen bij een andere instelling. Bij bijna een kwart van de cliënten op onze wachtlijsten leek dit mogelijk; maar in veel gevallen was de verwijzer niet akkoord en/of had de cliënt zelf redenen om liever bij de Bascule langer te willen wachten dan eerder bij een andere instelling terecht te kunnen.

Een tweede aanpak is dat we tijdelijk extra personeel inzetten om de wachtlijsten en wachttijden te verminderen. Dit doen we deels omdat de oplopende wachttijd als aangegeven ook door interne problemen is veroorzaakt. Dat zou leiden tot “onderproductie” ten opzichte van de contracten die we met de gemeenten en zorgverzekeraars (voor jongeren van 18-23 jaar) hebben gesloten. Voor dat deel moeten we natuurlijk gewoon zelf verantwoordelijkheid en risico nemen. We zetten echter meer extra personeel in dan daarvoor nodig zou zijn. We hopen dat de gemeenten in de eindafrekening die extra zorg toch zullen kunnen en willen betalen; bijvoorbeeld omdat er ook andere instellingen zullen zijn die hun budget niet opmaken.

Uiteraard kijken we ook waar we nóg doelmatiger kunnen werken; intern of in samenwerking met ketenpartners in jeugd-GGZ, jeugd-LVB, jeugdzorg en speciaal onderwijs. En natuurlijk gaan we met de gemeenten in gesprek over wachtlijsten die echt problematisch zijn en die we met de beschikbare budgetten niet kunnen oplossen. Dan ligt de keus daar of ze extra budget beschikbaar stellen of dat ze de wachtlijsten toch accepteren. Als het geld op is, zitten de gemeenten natuurlijk ook klem. Tot slot proberen we afspraken te maken over het opvangen van fluctuaties over de gemeenten en jaren heen. Bijvoorbeeld door meer hooggespecialiseerde zorg onder te brengen in het landelijk transitiearrangement voor de academische kinder- en jeugdpsychiatrie.

Nog een extra complicatie: wachtlijsten per gemeente?

Ik heb één punt nog niet genoemd. Waar we voor de transitie zaken deden met een kleine groep zorgverzekeraars, doen we in 2015 zaken met zes “thuisregio’s”, zes (groepen van) zorgverzekeraars (voor jongeren van 18 jaar en ouder) en een “landelijk transitiearrangement” voor de academische kinder- en jeugdpsychiatrie voor kinderen en jongeren uit “de rest van het land”. En in de thuisregio’s vindt een deel van de zorginkoop gemeenschappelijk plaats en een deel per gemeente apart. En dan voor de psychiatrische behandelingen sec weer apart van de gespecialiseerde therapeutische gezinsverpleging. Al met al dus een groot aantal contracten met per contract een risico op overproductie (als we meer zorg leveren dan gecontracteerd hebben we geen enkele garantie op betaling) en onderproductie (als we minder zorg leveren dan gecontracteerd krijgen we dat uiteraard niet betaald).

Die over- en onderproductie ontstaan doordat heel ernstige aandoeningen nu eenmaal niet elk jaar netjes gespreid zijn over alle gemeenten. Het ene jaar komen cliënten meer uit het ene gebied en het andere jaar meer uit het andere. Het totaal is dan wel over de jaren heen ongeveer hetzelfde, maar de verdeling is elk jaar anders. Dus hoe gefragmenteerder we afspraken moeten maken met gemeenten en zorgverzekeraars, hoe meer dit knelpunt zich voordoet.

We krijgen wachtlijsten per gemeente, per zorgprogramma voor kliniek, dagbehandeling en polikliniek apart. Onwenselijk, maar als we er met de gemeenten niet uitkomen onvermijdelijk.

Vanaf onze wachtlijsten nemen we nu cliënten in behandeling op volgorde van aanmelding, behalve als er duidelijke redenen zijn voor spoedbehandeling. De komende weken zullen we op basis van de halfjaarcijfers met de verschillende gemeenten en zorgverzekeraars in gesprek gaan. Waar we op overproductie afstevenen en gemeenten/zorgverzekeraars niet bereid of in staat zijn extra budget beschikbaar te stellen, komen we voor het dilemma te staan dat we de woon-gemeente mede moeten laten bepalen hoe lang iemand moet wachten. Dan krijgen we dus wachtlijsten per gemeente, per zorgprogramma voor kliniek, dagbehandeling en polikliniek apart. Onwenselijk, maar als we er met de gemeenten niet uitkomen onvermijdelijk. Gemeenten waar we op onderproductie afstevenen, vragen er feitelijk nu al om.

Tot slot: en nu?

Zo kijken we binnen het nieuwe jeugdstelsel hoe we ondanks de voortdurende bezuinigingen (bij de transitie zijn door het Rijk ook voor de komende jaren nog meer bezuinigingen opgelegd) de wachtlijstproblematiek kunnen verminderen. Er zullen echter wachtlijsten overblijven. Uiteindelijk zullen we moeten bepalen of wachtlijsten in de jeugd-ggz minder acceptabel zijn dan andere problemen waar gemeenten verantwoordelijk voor zijn. Ik vind uiteraard dat, als het echt nodig blijkt, gemeenten politieke keuzes moeten maken om ten koste van andere beleidsterreinen hier meer geld voor beschikbaar te stellen. Ik hoop hiermee duidelijk te hebben gemaakt dat wachtlijsten simpel lijken, maar het zeker niet zijn!

Wim Gorissen Over Wim Gorissen

directeur effectiviteit en vakmanschap bij het Nederlands Jeugdinstituut | roeier | sociaal-geneeskundige (arts M&G) | liefhebber van chocolade en van Latijns-Amerikaanse en klassieke muziek | getrouwd en twee volwassen kinderen

Reacties

  1. Avatar Luc Van den Berge zegt

    http://www.capa.co.uk

    Interessante website voor iedereen in de geestelijke gezondheidszorg die geïnteresseerd is in oplossingen die werken voor de wachtlijstenproblematiek.
    Binnen het RCGG Deinze-Eeklo-Gent hebben we deze methodiek geïmplementeerd in onze kinderen- en jongerendienst en werken we sinds meer dan een jaar zonder wachtlijsten. En dit zonder dat de kwaliteit van de behandeling erop achteruit gaat.

  2. anne-miek wijnbergen anne-miek wijnbergen zegt

    Dank je wel voor dit duidelijke heldere verhaal. Laat het gemeenteraadsleden ook weten als en waar een schoen knelt. Maar vanuit de gemeente komt ook de vraag als er wel ingekocht is waarom kinderen dan op een lwachtlijst staan. Nu de zorg steeds meer vermarkt wordt (zeer onwenselijk m.i. zal de gemeente ook waar voor zijn geld willen.

Het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie maakt gebruik van cookies voor analyse van het gebruik van deze website en om de website optimaal te laten werken. Uw bezoek blijft daarbij anoniem. Voor meer informatie, zie onze privacyverklaring

De cookie-instellingen op deze website zijn ingesteld op 'toestaan cookies "om u de beste surfervaring mogelijk. Als u doorgaat met deze website te gebruiken zonder het wijzigen van uw cookie-instellingen of u klikt op "Accepteren" hieronder dan bent u akkoord met deze instellingen.

Sluiten