Over kinderen, hun psychische problemen, hun ouders en hun behandelaars.

Depressiviteit onder tieners; streef naar collectieve imperfectie

Nederlandse kinderen zijn het gelukkigst in vergelijking met kinderen uit andere westerse landen, volgens een vrij recent rapport van de wereld gezondheidsorganisatie (WHO). Op basis van deze bevinding zou je denken dat achterover leunen en genieten van het enorme welbevinden van de Nederlandse jeugd gerechtvaardigd is. Echter, ook deze medaille heeft een andere zijde; met een substantiële groep jongeren in Nederland is het namelijk helemaal niet zo welgesteld. Jaarlijks zijn in Nederland 37.000 (4%) adolescenten depressief. Vanaf de pubertijd neemt de prevalentie (hoe vaak een aandoening voorkomt) flink toe. Ongeveer 20% van de adolescenten heeft daarnaast last van forse depressieve stemmingen. Volgens de WHO zal in 2020 depressie volksziekte nummer 1 zijn in de ontwikkelde wereld. Ondanks dat het soms anders doet vermoeden behoren wij als Nederland tot deze ontwikkelde wereld, en is deze depressie-epidemie ook in ons land hard op weg om de verwachte cijfers waar te maken. 

De afgelopen jaren heeft ‘de depressie’ mij als hulpverlener en onderzoeker gegrepen. Deze stoornis fascineert mij, en dan in het bijzonder de complexiteit en het ongrijpbare ervan. Inmiddels is het mijn realiteit dat ik, met het toenemen van mijn kennis over depressie, steeds minder het gevoel heb dat het mij lukt deze stoornis te doorgronden of begrijpen. Een depressie, en het proces voorafgaand aan de openbaring hiervan, blijft voor mij iets ongrijpbaars houden. Wat ik wel zeker weet is dat de depressieve stoornis een bijzonder complex ziektebeeld is, dat een zeer individueel verloop kent in zijn ontstaansgeschiedenis.

Om eens te schetsen hoe ingewikkeld het is: er zijn ongeveer 116 factoren gedefinieerd die een rol spelen in het ontstaan van een depressie. Wetenschappers ontdekken steeds weer nieuwe factoren die aan het ontstaan van een depressie gerelateerd zijn. Elk individu heeft een complex aantal individuele factoren die met elkaar interacteren en uiteindelijk kunnen leiden tot een depressie. Een aantal factoren lijkt wel wijdverspreid voor te komen: rumineren, emotieregulatieproblemen, eigenwaardeproblemen, schuldgevoelens en hopeloosheid.

Stand van zaken in de zorg; depressie als boemerang

Wat depressie vooral hardnekkig maakt is het terugkerende karakter ervan. Binnen 10 jaar heeft 90% van de depressieve adolescenten een nieuwe episode doorgemaakt. Slechts 50% knapt echt op van de behandelingen die we momenteel voor handen hebben. Als onderzoekers en hulpverleners hebben we nog een enorme kwaliteitsslag te maken in het organiseren van goede zorg voor de depressieve adolescent. Op dit moment hebben we bijvoorbeeld nog geen behandelprogramma dat bewezen effectief is. Hiermee bedoel ik dus ook écht bewezen effectief; onderzocht met een controlegroep in een klinische studie.

Als samenleving lijken we nog geen goed antwoord te hebben op depressie onder jongeren. Wat mij betreft blijkt dit ook uit het gegeven dat aan adolescenten jonger dan 21 jaar in 45% van de gevallen antidepressiva voorgeschreven wordt door huisartsen. Tegelijkertijd is er een forse toename in het gebruik van antidepressiva onder adolescenten (ca. 27% gestegen in de afgelopen jaren). Deze cijfers impliceren volgens mij dat grote hoeveelheden antidepressivum voorgeschreven worden aan jongeren zonder dat zorgvuldige diagnostiek heeft plaatsgevonden conform richtlijn. Hierin behoort een ernstbepaling van de depressie centraal te staan alvorens een interventie gekozen wordt. Als stelregel geldt: de ernst van de depressie bepaalt de interventie; antidepressiva behoren alleen voorbehouden te worden aan de (matig) ernstige depressies. Ik betwijfel of deze zorgvuldigheid in alle gevallen betracht wordt bij de huisarts, maar ik vrees in alle eerlijkheid het ergste.

Maatschappelijke effecten: behoeften aan een snelle afhandeling

Is dit probleem de ‘schuld’ van de (huis)artsen? Het antwoord hierop is complex. Volgens mij heeft de toename van het voorschrijven van antidepressiva door huisartsen vooral met dezelfde reden te maken, als de reden dat onze jongeren in toenemende mate depressief zijn: de samenleving waarin wij leven. Een samenleving waarin alles maakbaar is en superioriteit, presteren en materialisme centraal staan. Zelfontplooiing op schoolse vaardigheden is niet meer voldoende, maar men behoort ook sportief, aantrekkelijk, creatief en vooral sociaal vaardig te zijn. Imperfecties worden weggepoetst, verbloemd of behoeven een quick fix.

Deze vraag naar een ‘quick fix’ ervaar ik steeds vaker in de klinische praktijk, en de vraag naar een snel werkende pil of behandeling die alles direct oplost neemt toe. Imperfectie lijken we niet meer te kunnen verdragen. Naast deze oplopende druk van presteren op vele domeinen is de samenleving individualistischer geworden. De sociale cohesie is vele malen minder dan in het verleden, en de nadruk is komen te liggen op het individu en zijn ontwikkeling. De verantwoordelijkheid voor het realiseren van deze ontwikkeling ligt tevens primair bij het individu, zo zegt de huidige norm. Dat impliceert dat succes of falen verworden is tot een individuele keuze (zie Dehue, 2008).

Als we deze maatschappelijke ontwikkelingen bekijken vanuit het licht van de verklaringsmodellen van depressie, dan weten we dat oplopende stress en het in mindere mate deel uitmaken van een sociale groep (de afname in sociale cohesie) zeer belangrijke voorspellers zijn voor depressie. Wat mij betreft ligt de basis van ons antwoord op depressie onder jongeren niet (direct) in nieuwe behandelmethoden die een fractie meer effect hebben, antidepressivum, e- of mobile health; wat vooral belangrijk is, is dat we imperfectie gaan accepteren. Of met andere woorden, zoals Carl Jung dat zei: het hoogste niveau van individuele ontwikkeling is het omarmen van je schaduwkanten. Ik realiseer mij op basis van eigen ervaring met dit thema dat dit niet gemakkelijk is, maar wat mij betreft gaan we dit niet alleen op individueel niveau nastreven, maar vooral ook op collectief niveau.

Daan Creemers Over Daan Creemers

GZ-psycholoog/klinisch psycholoog i.o.| vader van twee energieke en ondernemende zoontjes | gepromoveerd op onderzoek naar depressie | voetbal, hardlopen en tennis | onderzoekscoördinator onderzoekslijn internaliserende problemen kind en jeugd ggz oost-brabant | gek op uitgebreid tafelen en italiaans eten | academische werkplaats jeugd nijmegen | structureel te veel interesses en te weinig tijd | radboud universiteit | muziekliefhebber

Reacties

  1. Depressiviteit? What’s the question?

    Honderdzestien factoren gedefinieerd die een rol spelen in het ontstaan van een depressie!
    Er wordt te veel van de buitenkant uit gekeken naar hoe het allemaal zou kunnen ontstaan en dan maar denken dat je zo wel een oplossing vindt.

    Wat kan wel helpen?
    Een wijziging in het op allerlei niveaus ongenuanceerd promoten van allerlei algemene perfectiebeelden, het ophouden mensen in vakjes te drukken (lang leve DSM), het stoppen met alleen te letten op economische gevolgen op korte termijn (quick fix) geeft ruimte om met de schaduwkant oftewel de existentiële zijde serieus een confrontatie aan te gaan. Dus geen pillen, kant en klare oplossingen, want los van die 116 factoren voor depressiviteit is ieder mens ook nog uniek.

    Natuurlijk zijn er situaties waarin je met coaching geen verantwoorde oplossing kunt bieden. Maar anderzijds de praktijk leert dat het tijdig aangaan van een analytisch coachingproces op basis van dieptepsychologie positieve resultaten geeft. Als de maatschappij wat genuanceerder zou gaan denken over schaduwkanten, wat minder mensen in hokjes zou stoppen en minder pathologiseren, dan is het zonder twijfel mogelijk tijdig op een tijdig moment met de jeugdige aan de slag te gaan resp. de situaties die niet met coaching kunnen worden aangepakt tijdig naar het juiste adres door te verwijzen.

    Het gaat om het verstevigen van de persoonlijke basis voor een meer onbevangen kijk op zichzelf, zodanig dat betrokkene op eigen kracht weer terecht komt op het pad waar hij met minder extreme ups en downs zijn ontwikkelproces kan aangaan telkens wanneer de omstandigheden dat vragen.

  2. Goed verhaal. Een depressie heeft vele factoren waardoor vele uitingsvormen. In het artikel gaat het voornamelijk om depressie die ontstaat door het stellen van hoge eisen in een geïndividualiseerde samenleving. Toch niets nieuws voor wie kennis heeft van het belijden in een ouderwetse kerk: de mens is een zondaar (imperfect); als je tot die ontdekking gekomen bent kun je behoorlijk depressief worden, vooral als de eisen van perfect zijn hoog liggen. Je voelt je dan schuldig, minderwaardig, etc.etc. omdat je niet voldoet aan de gestelde eisen. En je kan er ook nog eens met niemand (behalve een psycholoog) over spreken. Diezelfde ouderwetse kerk geeft bij dit probleem ook direct de oplossing: Die schuld heeft Jezus Christus op zich genomen, zodat wij er niet meer onder hoeven te lijden. Als je kunt geloven dat dit ook geldt voor jou en je persoonlijke tekortkomingen, dan is er bevrijding van de sociale druk uit de maatschappij. Prachtig toch, zo’n Boodschap? Misschien is de kerk te snel naar de rand van de samenleving verdreven, waardoor jongeren deze boodschap niet meer horen?

  3. Annemieke Brinkman zegt:

    Beste Daan, Ik werk als praktijkondersteuner GGZ. Vorige week had ik zoveel jongeren met gebrek aan eigenwaarde, somberheid en sociale vrees op mijn spreekuur, dat ik tegen de huisarts zei dat we maar een groepje moesten beginnen. Dezelfde dag hoorde ik van een psycholoog GBGGZ dat deze op dezelfde dag dezelfde gedachte had.
    Het lijkt op dit moment wel een epidemie. En ik merk ook dat ze het erg fijn vinden om te horen dat ze niet de enige zijn met deze problemen. Eén meisje had een mooi werkboek gevonden: ”Trots op mezelf’. Ik heb dat gekocht om het ook aan andere meiden te laten zien. Het betreffende meisje was heel blij dat ik haar idee aan het promoten was.
    Ze hebben elkaars oprechte binnenkant nodig ipv de gelikte buitenkant op Facebook e,d,
    Bedankt voor jouw mooie artikel!
    Groet,
    Annemieke Brinkman

  4. Tineke Spruijt zegt:

    Zelf geloof ik ook wel in de inspanningshypothese: mensen worden minder actief van een depressie, maar het is vaak ook andersom. Daarom helpt bewegen ook erg goed. Een depressie is ongrijpbaar als je het achtergrond verhaal niet kent, maar in gesprekken wordt meestal wel duidelijk wat de oorzaken zijn.

  5. RobSGerrits zegt:

    Op 27 mei j.l. promoveerde Rianne van der Zanden bij de VU op een onderzoek naar de effecten van een online CGT groepscursus voor depressieve jongeren. (Master your Mood, Online depression treatment for adolecents and young adults: effectiveness, mechanistics of change and language use as psychological marker. 2014,) Het blijkt dat Gripopjedip.nl positieve effecten heeft voor deelnemend jongeren. Het is m.i. dus niet zo pessimistisch wat betreft de beschikbare behandelmogelijkheden.

  6. Beste Daan, heb je toevallig een referentie voor me bij die ongeveer 116 factoren? Naar zoiets was ik net op zoek voor mijn proefschrift.

  7. Dank je wel voor je blog. Een hele mooie conclusie ‘ wat vooral belangrijk is, is dat we imperfectie gaan accepteren. Of met andere woorden, zoals Carl Jung dat zei: het hoogste niveau van individuele ontwikkeling is het omarmen van je schaduwkanten.’ Een weerwoord tegen ‘de maakbare samenleving’. Bedankt voor het in herinnering brengen en het zo duidelijk verwoorden.

  8. Als begeleider passend (VO/ MBO ) onderwijs heb ik al heel veel tieners en adolescenten met depressieve klachten voorbij zien komen met alle gevolgen vandien. Ik kan me erg vinden in bovenstaand betoog. M.i. is het de opdracht aan de samenleving mensen van kleins af aan te leren werken aan mentale fitheid; leren leven in het hier en nu met acceptatie van de imperfectie van het leven en van jezelf! Mag wel in het curriculum van het onderwijs wat mij betreft.

  9. Je eigenwaarde is niet afhankelijk van de mening van anderen. je bent goed zoals je bent!

Reageren